Gelir Çeşitleri Üzerinden 2025 Türk Gelir Vergisi Sistemi Analizi

Öz

“Modern vergi dünyasının en temel ilkelerinden biri az kazanandan az, çok kazanandan çok vergi alınmasıdır. Ancak gelir vergisi sistemimizin yıllar içinde ulaştığı yapı “Aynı gelir tutarını elde eden kişilerin farklı oranlarda adil ve rasyonel olmayan bir vergi yüküne katlandığı” şeklindedir.

İstihdamı, büyümeyi ve gelir dağılımda adaleti hedeflemesi gereken vergi sistemimiz, toplumsal uzlaşma ile yeni bir vergi reformu çalışmasını zorunlu kılmaktadır.”

 

Türkiye ekonomi tarihinde gerçekleşen vergi reformu, 1950 yılında Gelir Vergisi Kanununun yürürlüğe girmesi olmuştur. Bu kanunla ülkemizde ilk kez çağdaş ve medeni bir gelir vergisi sistemi kurulmuştu.

On yıl sonra ise adı geçen yasa yerini halen yürürlükte olan 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununa bıraktı.

64. yaşını tamamlayan Gelir Vergisi Kanununda, yıllar içerisinde değişen ekonomik, sosyal ve teknik nedenler veya zorunluluklar sebebiyle bir takım değişiklikler yapılmıştır.

Bu değişiklikler ekonomik yaşam içerisinde olağan gelişmelerdir. Ancak geçen yıllar içinde birbirinden kopuk, vergi adaletini zedeleyen, ekonomik büyümeye pek duyarlı olmayan, mükellef haklarını zedeleyen, uygulayıcıların uyum yükünü artıran, basitlik ve kolaylıktan uzaklaşan değişiklikler söz konusu olmuştur.

Bu nedenle de Gelir Vergisi Kanunu adeta yamalı bohça halini almıştır.

Yasanın ilk hazırlanışındaki temel gerekçeler yıllar içinde devre dışı kalmıştır. Örneğin;

·       Gelir vergisinin konusuna giren kazanç ve iratların teklif tarzı ve tespit usullerinin, teknik zaruretler lüzumlu kılmadıkça, farklılık arz etmemesi,

·       Muafiyet ve istisnaların, kaçınılmaz ekonomik, toplumsal ve bilhassa teknik sebep ve zaruretlere dayanması, sınır ve kapsamının açık bir şekilde tayin ve tespit edilmesi,

·       Verginin kendi kendini kontrol etmesini sağlayacak otokontrol müesseselerinin Kanununun bünyesi içinde yer alması,

·       Vergide mevcudiyeti şart olan genellik ve eşitlik prensiplerinin gerçekleşmesi,

·       Vergi hasılatında verimliliğin sağlanmış olması gibi.

65. yıla girerken beyana değil tevkifata dayalı gelir vergisi sistemi

Vergi hasılası açısından bakıldığında modern, demokratik, beyana dayalı bir vergi sistemi hedeflenmişken kaynakta kesintinin esas olduğu bir gelir vergisi sistemimiz söz konusu olmuştur.

Toplanan her 100 liralık gelir vergisinin 93,49 lirası kesinti (tevkifat, stopaj) yoluyla tahsil edilmektedir.

Yani vergiyi mükellef beyan edip ödememekte vergi sorumlusu sıfatıyla işveren, banka veya ödeme yapan işyerleri beyan edip ödemektedir.

 

Kaynak: Hazine ve Maliye Bakanlığı

Tevkifatın içindeki ilk 10 kalem toplam tahsilatın %85-90’ına karşılık gelmektedir. Bunun %60-65’i ise ücretler üzerinden yapılan gelir vergisi kesintisinden oluşmaktadır.

Bu sonuç esas itibariyle Türkiye’de gelir vergisi sisteminin gerek mükellef cephesinden gerekse Maliye cephesinden verimsiz bir yapıda olduğunu ortaya koymaktadır.

Gerçek kişilerin vergilendirilmesinde onca bürokrasi, kırtasiye, mükellefin ve mali müşavirin uyum maliyeti ve İdarenin vergi toplama maliyetinin sonucu kaynakta kesinti ile neticelenmektedir.

Sistemin kayıt dışılığı kavrayamaması bir yana bazı gelir türlerinde ise kayıtlı bir kayıt dışılık yaratılmış olması da bir başka çarpıcı sonuçtur.

 

Aynı tutardaki gelirde, farklı vergi yükü!

Vergi adaleti açısından en önemli sonuçlardan biri de “Aynı tutardaki gelirde, farklı vergi yükü”nün ortaya çıkmasıdır.

Bu çalışmamızda örneklendirmek ve ortaya koymak istediğimiz asıl sorun da budur.

Harcama veya tasarruf açısından aynı parasal değeri ifade eden gelir, kazanç ve iratların farklı vergi yüküyle karşılaşması gelir vergisi sistemimizin vergi adaleti açısından en karmaşık ve adaletsiz boyutunu oluşturmaktadır.

Gerçek kişi olarak 1 milyon lira değerinde bir gelir elde ettiğinizi varsayalım.

Peki, ne kadar gelir vergisi ödeyeceksiniz?

İşte bu sorunun cevabı duruma göredir.

Elde edilen gelirin türüne, bu gelire tanınmış bir istisna, geliri elde eden kişiye tanınmış bir muafiyet olup olmadığına, bir beyan sınırının olup olmadığına göre sorunun cevabı değişmektedir.

Örneğin özel sektörde ya da kamuda çalışan bir ücretli 1 milyon lira gelir için 193 bin 879 lira vergi öderken, YouTuber, influencer-gibi içerik üreticisi ise 150 bin lira, serbest meslek erbabı, tacir veya gerçek usulde vergilendirilen bir çiftçi 255 bin lira vergi ödemektedir.

Şair, ressam, yazar vb. ise 170 bin lira vergi ödemektedir.

Keza faiz vb. menkul sermaye iradı elde edenler yatırım yaptığı finansal türüne göre ya hiç vergi ödememekte ya da 150 bin lira vergi ödemektedirler.

Örneğin 2025 yılında BİST’Te işlem gören hisse senetlerini satan kişi, miras yoluyla intikal eden apartman dairesini satan kişi, basit usule tabi taksi ve dolmuş esnafı, taksi, dolmuş, minibüs ve umum servis araçlarına ait ticari plakaların elden çıkaran ve bunlardan kazanç elde eden kişi hiç gelir vergisi ödememektedir.

Ekonomik, toplumsal veya vergi tekniği açısından bir takım istisna ve muafiyetlerin vergi sistemleri içinde makul ve minimum düzeyde olması maliye politikasının önemli ilkelerindendir.

Ancak Türk Vergi Sisteminin yıllar içinde geçirdiği evrim ile istisna ve muafiyetlerin makul olma sınırını çoktan aştığını biliyoruz. Adeta ormanlık alana gelen her bir kişinin kafasına estiği cinste ağacı diktiği kaotik bir ortam oluşmuştur.

Aşağıdaki kapsamlı tabloyu incelediğimizde 1 milyon liralık bir gelir için vergi yükünün sıfır olduğu ya da maksimum %25,5 olduğu durumlar ortaya çıkmaktadır. Hatta daha önce kaynakta kesinti yoluyla ödenen verginin bir kısmının iade alındığı durum dahi söz konusu olabilmektedir.

Esas itibariyle bu büyük tablo bize, tüm siyasi partilerin en önemli vaadi durumunda olan “Az kazanandan az, çok kazanandan çok vergi alınması” ilkesinin Türk gelir vergisi sisteminde asla gerçekleşmediğini ortaya koymaktadır.

Aynı gelir tutarını elde edenlerden %0 ila %25,5 arasında verginin alındığı adil olmayan bir yapı içinde yaşadığımız ortaya çıkmaktadır.  

 

 

KİŞİ	2025 GELİR TUTARI (₺)	ÖDENEN GELİR VERGİSİ TUTARI (₺)	VERGİ YÜKÜ (%)	TEVKİFAT, BEYAN veya HİÇBİRİ	AÇIKLAMA
Taksi ve dolmuş esnafı	Ne Olursa Olsun	0	0	HB	Basit Usul gelir vergisinden müstesna olduğu için gelir vergisi ödemiyor.
Kripto para alım satımından kazanç elde eden kişi	Ne Olursa Olsun	0	0	HB
BİST'te işlem gören hisse senetlerini satan kişi	Ne Olursa Olsun	0	0	T, HB	Tevkifat oranı %0
BİST'te işlem görmeyen ve İKİ yıldan fazla süreyle elde tutulan hisse senetlerini satan kişi	Ne Olursa Olsun	0	0	HB
Arazi, arsa ve konut alındığı tarihten BEŞ yıl SONRA satan kişi	Ne Olursa Olsun	0	0	HB
Gemi ve gemi payları alındığı tarihten itibaren BEŞ yıl SONRA satan kişi	Ne Olursa Olsun	0	0	HB
Miras yoluyla intikal eden apartman dairesini satan kişi	Ne Olursa Olsun	0	0	HB
Taksi, dolmuş, minibüs ve umum servis araçlarına ait ticari plakalarını satarak kazanç elde eden plaka sahibi	Ne Olursa Olsun	0	0	HB
Oturdukları evlerde imal ettikleri havlu, örtü, çarşaf, çorap, halı, kilim, dokuma mamûlleri, kırpıntı deriden üretilen mamûller, örgü, dantel, her nevi nakış işleri ve turistik eşya, hasır, sepet, süpürge, paspas, fırça, yapma çiçek, pul, payet, boncuk işleme, tığ örgü işleri, ip ve urganları, tarhana, erişte, mantı gibi ürünleri hem internetten hem de diğer yollarla satan kişi	1.000.000	Tevkifat olursa: 20.000	0 veya 2	T (%2)-B	Alıcı tevkifat yapması gereken kişi ise %2 ödemelerde tevkifat olacak. Hasılat sınırı (312.066 TL: asgari ücretin yıllık brüt tutarı) aşılırsa gelir vergisi mükellefiyeti açtırılır. İzleyen yıl Ocak ayının sonuna kadar GVK Md.  9/1-10. bendinde belirtilen şartları sağlamaları halinde, izleyen yılda aynı bent kapsamında esnaf muaflığından faydalanabilecektir.
Tevkifat uygulamasına konu olan hisse senetleri ve bu hisse senedi endekslerine dayalı olarak yapılan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri, Borsa İstanbul’da işlem gören aracı kuruluş varantları dahil olmak üzere hisse senetleri (menkul kıymetler yatırım ortaklıkları hisse senetleri hariç) ve hisse senedi yoğun fonların katılma paylarından kazanç elde eden kişi	Ne Olursa Olsun	0	0	T (%0)
Hazine ve Maliye Bakanlığınca ihraç edilen altına dayalı devlet iç borçlanma senetlerinden gelir elden kişi	1.000.000	0	0	T (%0)
Varlık kiralama şirketlerince ihraç edilen altına dayalı kira sertifikalarından gelir ve kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	T (%0)
Hisse senedi ve hisse senedi endekslerine dayalı olarak yapılan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinden gelir elde eden kişi	1.000.000	0	0	T (%0)
Hisse senedi yoğun fonların katılma paylarının elden çıkarılmasından gelir elde eden kişi	1.000.000	0	0	T (%0)
İki yıldan fazla süreyle elde tutulan gayrimenkul yatırım fonu ve girişim sermayesi yatırım fonu katılma paylarından kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	T (%0)
Darphane sertifikalarından kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	T (%0)
Serbest bölgelerde üretim faaliyetinde bulunan ve bu bölgede imal ettikleri ürünlerin satışından kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	HB	İstisna
Özel kreş ve gündüz bakımevleri ile okul öncesi eğitim, ilköğretim, özel eğitim ve orta öğretim özel okullarının işletilmesinden kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	HB	İlk 5 yıl gelir vergisinden müstesna
Teknoloji Geliştirme Bölgelerinde yapılan faaliyetler sonucu kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	HB	İstisna
Türk Uluslararası Gemi Siciline kayıtlı gemilerin ve yatların işletilmesinden ve aynı sicile bir başkası adına tescil edilmek üzere devrinden kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	HB	İstisna
KKM kapsamında yabancı paraların ve altın hesaplarının Türk Lirası mevduat ve katılma hesaplarına dönüştürülmesinden kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	HB	İstisna
Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu kapsamında düzenlenen ürün senetlerinin elden çıkarılmasından kazanç elde eden kişi	1.000.000	0	0	HB	İstisna
Fiilen yurt dışındaki çalışmaları karşılığı işverenin yurt dışı kazançlarından karşılanarak ücret ödemesi yapılan yurt dışında yapılan inşaat, onarım, montaj işleri ile teknik hizmetlerde çalışan hizmet erbabı	1.000.000	0	0	HB	İstisna
Köy bütçesinden ücret ödenen köy muhtarları ile köylerin kâtip, korucu, imam, bekçi ve benzeri hizmetlileri	1.000.000	0	0	HB	İstisna
Özel kişiler tarafından evlerde, bahçelerde, apartmanlarda ve ticaret mahalli olmayan sair yerlerde orta hizmetçiliği, süt ninelik, dadılık, bahçıvanlık, kapıcılık gibi özel hizmetlerde çalıştırılanlar	1.000.000	0	0	HB	İstisna
Sanayi tipi veya seri üretim yapabilen makine ve alet kullanmaksızın evde üretilen ekmek, bazlama, kurabiye ve pasta ile reçel, salça ve turşu gibi ürünleri sadece internet üzerinden vb. satışa aracılık eden bir platform aracılığıyla satan kişi	1.000.000	40.000 (1 işçi çalıştırırsa 20.000)	2 veya 4	T (%4 veya %2)	Bankalar tarafından %4 (eğer 1 işçi çalıştırıyorsa %2) tevkifat var. Hasılat sınırı aşılırsa (2025: 1.580.000 TL) gelir vergisi mükellefi olunur. Ancak bir daha esnaf muaflığına geri dönülemez.
Kur korumalı vadeli mevduat hesaplarından (Vadesi 1, 3, 6 AYA KADAR) gelir elde eden kişi	1.000.000	50.000	5	T (%5)
Türk Hava Yollarında pilot ya da kabin memuru olarak ücret elde eden kişi	1.000.000	52.100	5,21	T	Aylık ücretin gerçek safi değerinin %70’i istisna
Kur korumalı vadeli mevduat hesaplarından (Vadesi 1 YILA KADAR) gelir elde eden kişi	1.000.000	75.000	7,5	T (%7,5)
Devlet tahvili ve Hazine bonolarından faiz gelirleri ile bunların alım satımından kazanç elde eden kişi	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Özel sektör tahvil/ bono faiz gelirleri ve alım-satım kazancı elde eden kişi	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Varlık kiralama şirketleri tarafından Türkiye’de ihraç edilen kira sertifikalarından gelir ve kazanç elde eden kişi	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Mevduat faizi elde eden kişi (Vadesi 1 YILDAN FAZLA olan)	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Kur korumalı vadeli mevduat hesaplarından (Vadesi 1 YILDAN FAZLA olan) gelir elde eden kişi	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Katılım bankaları tarafından katılma hesabı karşılığında ödenen kâr payı elde eden kişi (Vadesi 1 YILDAN FAZLA olan)	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Hisse senedi ve hisse senedi endekslerine dayalı olarak yapılanlar dışında kalan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinden gelir elde eden kişi	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Varlığa dayalı menkul kıymetler, ipoteğe dayalı menkul kıymetler, ipotek teminatlı menkul kıymetler ve varlık teminatlı menkul kıymetlerden gelir elde eden kişi	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Menkul kıymetler yatırım ortaklıkları hisse senetlerinin elden çıkarılmasından kazanç elde eden kişi	1.000.000	100.000	10	T (%10)
Sınai mülkiyet haklarından kazanç elde eden kişi	1.000.000	104.000	10,4	B	Kazancın %50’si istisna
Hisse senetleri üzerinden kâr payı, iştirak hisselerinden kazanç payı elde eden şirket ortağı (net)	1.000.000	127.824	12,78	T (%15), B	2025: Beyan Sınırı 330.000 TL, elde edilen kâr payının yarısı istisna yarısı vergiye tabidir.
Ticari, zirai veya mesleki kazanç elde eden genç girişimci	1.000.000	149.900	14,99	B	2025: 330.000 TL istisna. (29 yaşını doldurmamış, ticari, zirai veya mesleki faaliyeti nedeniyle adlarına ilk defa gelir v. mükellefiyeti tesis ettirenler 3 yıl süreyle)
YouTuber, influencer-içerik üreticisi	1.000.000	150.000	15	T (%15), B	4.300.000 TL'ye kadar %15 stopaj var. Aşarsa beyan ve artan oranlı tarifeye tabi
Mobil cihazlar için uygulama geliştirenler	1.000.000	150.000	15	T (%15), B	4.300.000 TL'ye kadar %15 stopaj var. Aşarsa beyan ve artan oranlı tarifeye tabi
İnternet ve benzeri elektronik ortamlar üzerinden verilen bireysel kurs, eğitim, veri işleme ve geliştirme, ürün tanıtımı gibi hizmetlerden kazanç	1.000.000	150.000	15	T (%15), B	4.300.000 TL'ye kadar %15 stopaj var. Aşarsa beyan ve artan oranlı tarifeye tabi
Sermaye Piyasası Kurulunca onaylanmış finansman bonolarından sağlanan gelirler ile bunların elden çıkarılmasından kazanç elde eden kişi	1.000.000	150.000	15	T (%15)
Mevduat faizi elde eden kişi (Vadesi 1 YILA KADAR)	1.000.000	150.000	15	T (%15)
Faizsiz olarak kredi verenlere ödenen kâr payları ile kâr ve zarar ortaklığı belgesi karşılığı ödenen kâr paylarını elde eden kişi	1.000.000	150.000	15	T (%15)
Katılım bankaları tarafından katılma hesabı karşılığında ödenen kâr payı elde eden kişi (Vadesi 1 YILA KADAR)	1.000.000	150.000	15	T (%15)
Repo işlemlerinden gelir elde eden kişi	1.000.000	150.000	15	T (%15)
Yatırım fonlarından (değişken, karma, Eurobond, dış borçlanma, yabancı, serbest fonlar ile unvanında “döviz’’ ifadesi geçen yatırım fonları hariç) gelir elde eden kişi	1.000.000	150.000	15	T (%15)
Arızi (devamlı olmaksızın) yapılan ticari, zirai ve serbest meslek faaliyetinden kazanç elde eden kişi	1.000.000	163.400	16,34	B	2025: 280.000 TL istisna
Müellif, mütercim, heykeltıraş, hattat, ressam, bestekâr, bilgisayar programcısı ve mucitlerin ve bunların kanuni mirasçısı	1.000.000	170.000	17	T (%17), B	Gelir tutarı 4.300.000 TL'yi aşana kadar sadece %17 gelir vergisi kesintisi, bu tutarı aşarsa beyan edilecek, artan oranlı tarifeye girecek.
Mevduat faizi elde eden kişi (Vadesi 1, 3, 6 AYA KADAR)	1.000.000	175.000	17,5	T (%17,5)
Katılım bankaları tarafından katılma hesabı karşılığında ödenen kâr payı elde eden kişi (Vadesi 1, 3, 6 AYA KADAR)	1.000.000	175.000	17,5	T (%17,5)
Öğretmen/Memur/Özel Sektör Çalışanı	1.000.000	193.879	19,39	T, B	2025 yılında tek işverenden alınmış ve kesinti suretiyle vergilendirilmiş ücret gelirlerinin 4.300.000 TL'yi aşması durumunda yıllık beyanname ile beyan edilmesi gerekiyor.
Telif haklarının ve ihtira beratlarının müellifleri, mucitleri ve bunların kanuni mirasçıları dışında kalan kimseler tarafından elden çıkarılmasından gelir eden kişi	1.000.000	213.000	21,3	B	2025: 120.000 TL istisna
Arama, işletme ve imtiyaz hakları ve ruhsatları, alameti farika, marka, ticaret unvanı, her türlü teknik resim, desen, model, plan ile sinema ve televizyon filmleri, ses ve görüntü bantları, sanayi ve ticaret ve bilim alanlarında elde edilmiş bir tecrübeye ait bilgilerle gizli bir formül veya bir imalat usulü üzerindeki kullanma hakkı veya kullanma imtiyazı gibi hakları satan kişi	1.000.000	213.000	21,3	B	2025: 120.000 TL istisna
Limited, paylı komandit, adi komandit, kollektif ve adi şirketlerde ortaklık paylarını satan ortaklar	1.000.000	213.000	21,3	B	2025: 120.000 TL istisna
Sahip oldukları kooperatif ortaklık paylarının elden çıkaran kooperatif üyeleri	1.000.000	213.000	21,3	B	2025: 120.000 TL istisna
Ticari faaliyetini sonlandıran ve kendi üzerinde kalan mal ve hakların elden çıkaran tacir	1.000.000	213.000	21,3	B	2025: 120.000 TL istisna
Arazi, arsa ve konutun alındıktan itibaren BEŞ yıl içinde satan kişi	1.000.000	213.000	21,3	B	2025: 120.000 TL istisna
Gemi ve gemi payları alındıktan itibaren BEŞ yıl içinde satan kişi	1.000.000	213.000	21,3	B	2025: 120.000 TL istisna
Konut kira geliri elde eden kişi	1.000.000	238.550	23,86	B	2025 takvim yılı için istisna tutarı 47.000 TL
Tüccar, manav, tuhafiyeci, bakkal, pastane işletmecisi, mobilyacı,..	1.000.000	255.000	25,5	T	Yıl içinde %15 geçici vergi
Gerçek usulde vergilendirilen çiftçi	1.000.000	255.000	25,5	T, B
BİST’te işlem gören ve BİR yıldan KISA süreyle elde tutulan hisse senetlerini satan kişi	1.000.000	255.000	25,5	B	İSTİSNA YOK
Yurt dışı borsalarda gerçekleştirilen hisse senedi alım satımı yapan kişi	1.000.000	255.000	25,5	B	İSTİSNA YOK
Eurobond’dan faiz geliri elde eden kişi	1.000.000	255.000	25,5	B	2025: Beyan Sınırı 330.000 TL
İşyeri kira geliri (brüt) elde eden kişi	1.000.000	255.000	25,5	T (%20)-B	200.000 TL’si tevkifat. Tevkifata tabi işyeri kira gelirlerinin brüt tutarı 330.000 TL'yi aşıyorsa beyanname verilmesi gerekiyor.
Doktor, avukat, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir, Yeminli Mali Müşavir, diş hekimi, mimar, veteriner	1.000.000	255.000	25,5	T (%20)-B	Yıl içinde %15 geçici vergi ve %20 tevkifat
Şehirlerarası yolcu taşımacılığı faaliyetinden kazanç elde eden kişi	1.000.000	255.000	25,5	B

 

 

 Büyük resmin bize söyledikleri

Tabloyu günlük dile çevirdiğimizde bize şunları söylediğini görüyoruz:

·       Birbirinden farklı istisna ve beyan sınırı tutarları nedeniyle gelir vergisi sistemi tutarsız hale gelmiştir.

·       Tevkifat ağırlıklı bir gelir vergisi sistemi vardır.

·       Kira gelirleri hariç mükellef sayısında önemli bir artış yoktur.

·       Daha az beyana dayalı sistem, kayıt dışılığa da kaynak olmaktadır.

·       Stopajla vergilendirme düz oranlı bir vergileme anlamına geldiği için örneğin faiz geliri vb. menkul sermaye iradı elde edenler artan oranlılığa tabi olmadıkları için çok kazanandan az vergi alınması sonucu doğmaktadır.

·       Ücret geliri elde edenler, serbest meslek erbapları (doktor, avukat, mali müşavir, diş hekimi, mimar vb.), KOBİ olarak ticaretle uğraşan ve hizmet sunanlar gerçek kişiler artan oranlı verginin muhatabı olmaktadır. Oysaki artan oranlılık sisteminin temel varoluş sebebi bu kitleleri desteklemektir.

Şartlar gelir vergisi reformunu zorluyor!

Ülkemizde gelir vergisi reformunun kaçınılmaz olduğu, ekonominin tüm aktörlerince yıllardır dile getirilen bir konudur.

Aslında bu reformun temel amacı da “vergi tabanının genişletilmesi” stratejisinin hayata geçirilmesidir.

Kayıt dışı ekonominin yarattığı haksız rekabet, verimlilik üzerindeki negatif etkisi, kurumsallaşmayı engellemesi, ülkemizin küresel ekonomik bir oyuncu hale gelmesini önlemesi, kaynakların etkin olmayan bir şekilde kullanılması gibi olumsuz sonuçlar da Türkiye’yi gelir vergisi reformuna zorlamaktadır.

1980’lerin başında dolaylı vergiler toplam vergi gelirleri içinde payı %30’larda iken günümüzde bu oran %65’lere ulaşmıştır. Katma değer vergisinin artık vergi gelirleri içinde en önemli vergi haline gelmesi ve hayatımızın her alanına girmesi bununla birlikte özel tüketim vergisi ile akaryakıt, motorlu araçlar, beyaz eşya, tütün mamulleri ve alkollü içeceklerin yüksek oranda vergilendirilmesi, haberleşme üzerindeki Özel İletişim Vergisi’nin yüksekliği dolaylı vergilerin artık doğrudan bir vergi gibi algılanması sonucunu doğurmuştur.

Gelir dağılımındaki adaletsizliği yüksek dolaylı vergiler yoluyla derinleştirmek vergi sisteminin geleceğini, inanılırlığını ve yurttaşların vergi yasalarına gönüllü uyumunu etkileyebilecek bir unsur haline dönüşebilmektedir.

Kısacası Türkiye’de dolaylı vergi uygulaması vergileme psikolojisi alanında mali anestezi etkisi yerine vergiye karşı direnci artıran bir yapı şeklinde sonuç doğurmaktadır.

Vergi alınmayan sektörler kendiliğinden, kayıtlı sistemin dışında kalmakta, aslında vergiye tabi olmayan alanlar kayda tabi olmayan alanlar haline dönüşebilmektedir.

Vergi vermenin en önemli sonuçlarından biri kazanç ve harcamaların muhasebe ve diğer yöntemlerle kayıt altına alınmalarıdır. Beyana tabi olmayan bir gelir ya da kazanca ilişkin olarak herhangi bir kayıt tutulmasını, herhangi bir belgenin alınması ya da saklanmasını beklemek söz konusu olamaz; çünkü kişileri buna yönlendiren herhangi bir neden bulunmamaktadır.

Ancak kazancını beyan etmek zorunda olan kişi harcamalarına ilişkin belge almak, kazanç getiren işlemlerine ilişkin belge düzenlemek ve bu belgeleri de bir kayıt sistemi içerisinde tutmak, böylelikle de kazancını tespit etmek durumundadır.

Ülkemizde pek çok kesimin beyanname vermek zorunda olmaması sadece bu kişilerin kayıt dışında kalmasına yol açmamakta bu kişilerin ticari, zirai, sınai ve mesleki faaliyette bulunduğu diğer kesimlerin de kayıt dışı kalmasına yol açmaktadır.

Beyanname verme sınırlarının çok yüksek olması ya da bazı gelirlerin vergi dışı bırakılması da vergi tabanının çok dar bir alan üzerinde inşa edilmesinin temel nedenlerinin başında gelmektedir.

Kentsel rantların vergi dışı olması, çalışan kesimin büyük bir kısmının, tarım kesiminin, menkul sermaye iradı elde edenlerin, telif kazançları elde edenlerin büyük kısmının beyan dışı olması, bu kişilerin günlük hayatlarını sürdürürken katlandıkları giderlerini yansıtamamaları, bu durumda da harcamalarının bir kısmının kayıt dışı alanda cereyan etmesini ve sonuçta da bu kişilere mal ve hizmet sunan kişilerin kazançlarının kayıt dışı kalması sonucunu doğurmaktadır.

Esasen yaygın bir tabana sahip gelir vergisi sisteminde daha fazla kişinin beyan vermesi ve giderlerini büyük bir kısmının beyan edilmesini gerekli kılmaktadır.

Öneriler

Kişi başına düşen gelirin artarak yurttaşların refah içinde yaşayabilecekleri bir ülkenin inşası yolunda ulusal vergi politikamızın temel amacı, büyüme ve istihdam yaratan politikalardan geçmektedir.

Tüm ekonomik ve parasal politikaların büyüme ve istihdam üzerine odaklandığı ortamda Türk vergi sisteminin başka amaçlar etrafında şekillenmesi, ekonomisi ile kamu maliyesinin farklı yöne gitmesi anlamına gelmektedir.

Büyük ölçüde kayıt dışılığı azaltmaya odaklanan bir vergi reformunun sadece kayıt dışılığı önlemek değil aynı zamanda kayıtlı ekonomiyi de engellemesi söz konusu olabilmektedir.

Keza aynı şekilde bütçenin gelir kalemlerinin tutturulması ve bütçe açığının azaltılmasına odaklanmış vergi politikasının büyüme, istihdam konusunda nötr hatta kimi çoğu zaman da olumsuz etki yarattığı hususu ekonomi dünyasının sıklıkla gündeme getirdiği konular arasında yer almaktadır.

TÜİK hanehalkı harcamalarından hareketle yaptığımız ve VergiAlgı.com internet sitesinde yayınladığımız bir çalışmamızda belirttiğimiz üzere en alt gelir grubu içinde yer alan bir aile yıllık harcamasının %14.14'ü oranında dolaylı vergi öderken, orta gelir grubundaki bir aile %16.35, en üst gelir grubundaki bir aile ise %17.83 oranında dolaylı vergi ödemektedir.

Bu manzaradan hareketle; gelir dağılımındaki adaletsizliği daha da arttıran dolaylı vergilere dayalı yapı yerine geliri, kazancı adil bir şekilde, “çok kazanandan çok vergilendirmeyi” hedefleyen bir yapıya ihtiyaç bulunmaktadır.

Vergiye ilişkin usul hükümleri kırtasiyecilikten uzak ve iş yapmayı kolaylaştırıcı yönde geliştirilmelidir. Bu çerçevede vergi yasalarına uyum maliyetinin para ve zaman yönünden azaltılması da iş yapmayı kolaylaştıracaktır.

Öte yandan vergi adaletini tesis eden düzenlemeler de vergi reformunun amaçları arasında yer almalıdır. Ulusal ve uluslararası düzeyde yapılan araştırmalar göstermektedir ki mevzuatta ve uygulamada vergide adalet ilkesinin göz ardı edilmesi, mükelleflerin güvenini sarsmakta ve vergiden kaçınma veya vergi kaçırma yöntemleriyle vergi sisteminin dışında kalınmasına neden olmaktadır.

Standart vergileme sınırı ve ideal geçim indirimi

Geçtiğimiz aylarda Brezilya’da yeni gelir vergisi muafiyet yasası kabul edildi. Buna göre 2026'dan itibaren, 5.000 Brezilya Realine (39.700 TL) kadar kazananlar sıfır gelir vergisi ödeyecek. 5.000 ile 7.350 Brezilya Reali arasında kazananlar ise indirimden yararlanacak.

Bizde de tüm gelir unsurları için bu şekilde bir tek bir alt limit belirlenmeli ve herkes için ideal ve standart bir geçim indiriminin gelir vergisi sistemine entegre edilmesi sağlanmalıdır.

SONUÇ

Türkiye kalkınma yolunda geldiği bu noktada artık gelir vergisi reformunu yapmak zorundadır.

Küresel dünyaya eklemlenmiş Türkiye’nin iç dinamikleri ve uluslararası ekonominin dinamikleri bizi bu reforma yönlendirmektedir.

Toplumun tüm katmanlarının katılımı ile gelişen Türkiye’nin vergi yükünü yurttaşları arasında adil dağıtmak amacıyla gelir vergisi reformu alanında atacağı adımlar, adil, sürdürülebilir büyümeyi, kalkınmayı, yatırımı, tasarrufu ve üretimi olumlu yönde etkileyerek, vatandaşlık bağını güçlendirecek ve böylelikle hem demokrasimizi ve hem de ekonomimizi daha üst düzeylere ulaştıracaktır.

(15 Mart 2026 tarihinde vergialgi.com internet sitesinde yayınlanmıştır.)