Ağnam vergisi, metan gazı salım vergisi olarak Danimarka’da geri döndü

Dünya vergi tarihi, ekonomide yaşanan gelişmelere ve yönetenlerin gereksinim duydukları gelir miktarına göre çok farklı bir değişim ve gelişim izlemiştir. Akla, mantığa ve adalete uygun örnekler olduğu gibi bunlarla taban tabana zıt yüzlerce durum da yaşanmıştır.

Şurası bir gerçek ki ekonominin tarımdan sanayiye oradan da bilgi endüstrisine evrilmesine paralel olarak vergi sistemi de buna paralel gelişmiştir.

Zamanla eski vergiler yürürlükten kalkmış yerini yenileri almıştır.

Bilhassa da kriz, doğal afet, savaş vb. dönemlerde olağanüstü dönem vergileri tozlu raflardan indirilip yeniden piyasaya sürülmüştür.

Bu yazımızda Türkiye ekonomisinden 1962 yılında uğurladığımız Ağnam Vergisinin 63 yıl sonra dünyanın bir başka yerinde nasıl gündeme geldiğini anlatmaya çalışacağız.

Ağnam vergisi nedir?

Ağnam vergisi, Osmanlı kayıtlarında ayni ya da nakdi (akçe) olarak tahsil edilen bir tür küçükbaş hayvan (koyun, keçi, Rumeli’de canavar (domuz)) vergisidir.

Ağnam, Arapça koyun (ganem) kelimesinin çoğuludur.

Maliye tarihimizde devletin halktan topladığı unsurlara vergi denilmesi Cumhuriyet’le birlikte başlayan bir durum olduğu için daha önceleri bu vergi, Ağnam Resmi (rüsumu) gibi adlarla adlandırılmıştı.

Ağnam resmi koyun sayısı başına alınırdı

Eski çağlarda ekonomik düzende tarım egemen olduğundan devleti yönetenlerin toplayacağı vergilerin kaynağı da doğal olarak tarım ve hayvancılığa dayanıyordu.

Osmanlı’da 17. ve 18. yüzyılda önemli bir gelir kaynağı olan Ağnamın, 1840’tan itibaren ayni olarak alınması yöntemi yürürlükten kaldırılarak nakdi olarak alınmaya başlandığını görüyoruz.

Nakdi olarak tahsilat, koyun ve keçinin bir yıldaki yavru sayısı, sütü ve yapağısının bölgelere göre ne kadar gelir getireceğinin yerel idarelerce tespit edilmesi ve merkezden belirlenen oranlar çerçevesinde toplanması şeklinde gerçekleşiyordu.

Tahmin edileceği üzere sonuçta oldukça ağır ve çoğu zaman adaletten uzak bir vergileme yapısı ortaya çıkıyordu.

Ağnam: Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ilk kabul ettiği yasa

Ağnam, ulusal Kurtuluş Savaşı tarihimizde de önemli bir yere sahiptir.

Hatırlanacağı üzere 23 Nisan 1920’de kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ilk kabul ettiği yasa Ağnam Resmi Kanunu’dur.

24 Nisan 1920 tarihinde oy çokluğuyla kabul edilen Ağnam Resmi, 7 Şubat 1921 tarihli ve 1 sayılı Ceride-i Resmiye’de (Resmi Gazete’de) yayınlanmıştır. Yasanın, dolayısıyla da verginin ismi 2024’te Sayım Kanunu, 1931’de ise Hayvanlar Vergisi Kanunu olarak değişmiştir.

Ağnam resmi, 1920’de hayvan başına 16 ila 26 kuruş arasında belirlenmişti.

Zamanla büyükbaş hayvanlar da Ağnam Resmi kapsamına alındılar.

1924 yılının bütçesinde Aşar ve Ağnamın payı %35’lerde idi. Zamanla bu oran azaldı 1961’de % 0,4’e kadar düştü.

Ve 1 Ocak 1961 tarihinde yürürlüğe giren ve halen uygulamakta olduğumuz 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 124. maddesiyle 1 Ocak 1962’den itibaren nihayetinde Hayvan Sayım Vergisi (Ağnam Vergisi) yürürlükten kaldırıldı.

2050’de sıfır emisyon hedefi, hayvanları hedef haline getirdi

İklim değişikliği konusu artık dünyanın 1 numaralı küresel sorunu olarak dikkate alınıyor. Zira bu sorundan gelişmiş ya da az gelişmiş ülke ayrımı olmaksızın tüm dünya etkileniyor. Yaşadığımız dönemin insanları olarak bizler etkilendiğimiz gibi gelecek nesiller de etkilenecekler.

İşte bu sorunla küresel olarak mücadele etmek üzere oluşturulan Paris İklim Anlaşmasının temel hedefi 2050 yılında sıfır karbon salımı (emisyonu) olarak belirlenmiş durumda.

Sera gazı emisyonlarının %19,54’i metan gazı, %75,11’i karbondioksit, %5,57’si azot oksitten oluşuyor (2023: https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions)

Metan gazı ise hayvancılık (geviş getiren hayvanlar - sığır, keçi, koyun, domuz), pirinç ekimi, biyokütle yakma (ormanlık alanların, savanların ve tarımsal atıkların büyük ölçekte yakılması), organik atıkların çöp sahalarında ayrışmasından, petrol ve gaz çıkarımı sırasında açığa çıkabilmektedir.

Dolayısıyla da “sıfır emisyon” hedefini destekleyen kurumların ve kişilerin hedefine canlı hayvanlar da dahil olmaktadır.

Bilim adamlarına göre metan gazı, 'küresel ısınma potansiyeli' açısından CO₂'den çok daha güçlü bir sera gazıdır. 100 yıllık bir zaman ölçeğinde ve iklim geri beslemesi dikkate alınmaksızın, bir ton metan, bir ton CO₂'nin 28 katı kadar küresel ısınma yaratacağı ifade edilmektedir.[1]

Danimarka’dan çiftlik hayvanları gaz çıkarma vergisi

Geçtiğimiz yıl Danimarka Parlamentosu, 2030 yılında yürürlüğe girmek üzere hayvancılık üzerinde dünyanın ilk karbon vergisini kabul etti.

2030’da salım (emisyon) miktarını %70 oranında azaltma hedefi koyan Danimarka, sera gazı salımının %25’inin hayvancılık kaynaklı olduğundan hareketle bu vergiyi getirmiş durumda.

Verginin hesaplanmasında hayvan sayısı ve hayvan başına salım (emisyon) miktarından hareket edilecek.

Ton başına 300 kron (1.107,55 TL) olarak belirlenen salım (emisyon) vergisi; 2035 yılında ton başına 750 krona (2.768,88) yükselecek.

Düşük salıma (emisyon) sahip çiftlikleri teşvik etmek için bir de vergi indirimi (yüzde 60) getiriliyor. Bunun 2030 yılında ton başına 120 kron (443,02 TL ), 2035 yılında ise 300 kron (1.107,55) etkin karbon vergisine denk geleceği ifade ediliyor.

AB’li çiftçiler isyanda

Geçtiğimiz yıl Haziran ayında yaklaşık 500 traktörle AB’nin kalbi Brüksel’e farklı ülkelerden gelen çiftçiler, Avrupa Birliği düzenlemelerini protesto ederek Yeşil Mutabakatı gerçekçi bulmadıklarını ifade etmişlerdi.

Eski ürünü yeni ambalajla piyasaya sürmek

Danimarka’nın 2030’da yürürlüğe sokacağı hayvan karbon vergisi bizim Ağnam Vergisine çok benziyor. Yine hayvan başına alınacak olan bu vergide her bir hayvanın ne kadar metan gazı çıkardığından hareket edilecek.

Özetle bizim asırlık hayvan vergisi yeni bir ambalajla Danimarka’da piyasaya sürüldü.

Ancak gidilen yol doğru yol mu? Orası bence epey tartışmalı…

Yararlanılan Kaynaklar

https://islamansiklopedisi.org.tr/agnam-resmi

https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions

Denmark’s Fiscal and Structural Policy Plan 2024

A Green Denmark: First country to tax agricultural emissions

---

[1] Saunois, M., Stavert, A. R., Poulter, B., Bousquet, P., Canadell, J. G., Jackson, R. B., ... & Ciais, P. (2020). The global methane budget 2000–2017. Earth System Science Data, 12(3), 1561-1623), Myhre, G., D. Shindell, F.-M. Bréon, W. Collins, J. Fuglestvedt, J. Huang, D. Koch, J.-F. Lamarque, D. Lee, B. Mendoza, T. Nakajima, A. Robock, G. Stephens, T. Takemura and H. Zhang, 2013: Anthropogenic and Natural Radiative Forcing. In: Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Stocker, T.F., D. Qin, G.-K. Plattner, M. Tignor, S.K. Allen, J. Boschung, A. Nauels, Y. Xia, V. Bex and P.M. Midgley (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA

 (19 Mayıs 2025 tarihinde vergialgi.com internet sitesinde yayınlanmıştır.)