Enflasyon Düzeltmesinin 2024 karnesi netleşti

Kısa bir yakın tarih hatırlatması

İlk ve son kez 2004 yılında uygulanan vergisel enflasyon düzeltmesi, yaşanan yüksek enflasyon nedeniyle 2021 yılı sonu itibariyle yeniden zorunlu hale gelmişti. Muhasebe, mali müşavirlik dünyasından ve işletmelerden gelen “Uygulamacıların hazır olmadığı” talebiyle enflasyon düzeltmesi TBMM tarafından yasal bir düzenleme ile 2023 yılı sonuna kadar ertelendi.

Ardından kapsama giren tüm mükellefler ilk olarak 31 Aralık 2023 tarihi itibariyle vergisiz bir şekilde bilançolarını güncellediler.

2024 yılından itibaren geçici vergi dönemlerinde uygulanması gereken enflasyon düzeltmesi, iş dünyasından gelen talepler nedeniyle 1. geçici vergi döneminde uygulanmadı. 2. geçici vergi döneminde ise pek çok mükellef enflasyon düzeltmesi yapıp beyannamelerini verdikten sonra geçici vergi beyan süresi iki kez ertelendi. Bu sırada yapılan bir düzenleme ile 31 Aralık 2023 tarihli gelir tablosundaki brüt satışlar toplamı 50 milyon liranın altında kalan mükelleflerin 2. ve 3. geçici vergi dönemlerinde ED yapmamaları ancak yılsonunda tüm mükelleflerin kurumlar vergisi beyan döneminde ED yapmalarına karar verildi.

Hazine ve Maliye Bakanlığınca 2025 yılında geçici vergi dönemlerinde hiçbir mükellefin ED yapmaması ancak yıllık kurumlar vergisi beyannamesi hazırlanırken ED yapılmış bilançolar dikkate alınarak kurum kazancının beyan edilmesi kararlaştırıldı.

Bu arada baştan beri bankaların ve finans kesiminin, işletme hesabı esasına göre defter tutan ticari kazanç mükelleflerinin, avukat, doktor, SMMM, YMM gibi serbest meslek erbabının, zirai kazanç elde edenlerin, kira geliri elde edenlerin, faiz, kâr payı vb. menkul sermaye iradı elde edenlerin ve ücret geliri elde edenlerin enflasyon düzeltmesi kapsamına girmediklerini belirtelim.

Çeşitli cephelerden ED sonuçları

Kurumlar vergisi tahsilat artışı enflasyonun altında

Şirketlerin 2024 yılı kazançlarını 5 Mayıs 2025 tarihinde kurumlar vergisi beyannamesi ile bildirmeleri birlikte 2024 yılı kurum kazançlarının büyük resmi ortaya çıkmış oldu.

Kurumlar vergisi 2024 sonuçlarına baktığımızda irili ufaklı toplam 1.191.375 mükellefin ödedikleri kurumlar vergisini net bir şekilde görebiliyoruz.

2024 yılı bütçesinde geçici kurumlar vergisi geliri 994 milyar 228 milyon lira olarak öngörülmüşken yılsonunda 615 milyar 119 milyon ile öngörülenin %38,1 altında bir gerçekleşme ortaya çıktı.

Ocak-Mayıs 2024 döneminde 241 milyar 147 milyon lira kurumlar vergisi tahsil edilmişken bu yıl aynı dönemde nominal olarak %9,3 oranında artışla 263 milyar 582 milyon liralık bir tahsilat yapılmış oldu.

İlk beş ayda toplam vergi gelirleri %46,7 oranında artarken kurumlar vergisinin %9,3 artması dikkatlerin kurumlar vergisi üzerinde yoğunlaşmasına neden oldu.

TÜİK; yurt içi üretici fiyat endeksinin ilk 5 aylık artış oranını %12,92 olarak açıkladığını dikkate aldığımızda ilk 5 ayda tahsil edilen kurumlar vergisi tutarının reel olarak enflasyonun altında kaldığı görülüyor.

Kurumlar vergisi tahsilatı neden azaldı?

Kurumlar vergisi geçen yıl toplam vergi gelirinin %11,2’si civarındaydı. Geleneksel olarak kurumlar vergisinin toplam vergi gelirleri içindeki %9-10 civarında olduğunu biliyoruz. Ancak 2021’den itibaren başlayan kurumlar vergisi gelirlerindeki artış trendinin yeniden 2020 öncesine döndüğünü görüyoruz.

Tablo: Toplam Vergi Gelirleri İçinde Kurumlar Vergisinin Payı

YILLAR	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022	2023	2024
KV PAYI (%)	8	8,9	9,2	11,4	10,7	11,5	13,6	19,3	15,9	11,2

Kaynak: gib.gov.tr

Gerek 2024 yılı içinde yapılan geçici kurumlar vergisi tahsilatında gerekse 2024 yılı kurum kazancına ait kurumlar vergisi gelirlerindeki azalmanın nedenlerini şu şekilde sıralayabiliriz:

·       Enflasyonun fiyatlama kararlarını ve yönetsel kararları bozması,

·       Yüksek faiz oranları nedeniyle finansman giderlerinin artması ve şirketlerin zarar yazmaları,

·       Finansmana erişim zorluğu nedeniyle reel ekonominin soğuması, üretim kapasitesinin tam olarak kullanılamaması, sabit maliyetlerin karşılanmasında zorluk yaşanması,

·       Enflasyonist ortamda işletme yönetimi konusunda yanlış kararlar alınması,

·       Enflasyon düzeltmesinin bütçede kurumlar vergisi gelirini azaltıcı yönde etki doğurması,

·       Büyük ölçekli firmalarda yararlanılan indirim ve istisnaların fazla olması nedeniyle ödenen kurumlar vergisinin daha düşük olması (Efektif vergi oranının düşüklüğü).

Enflasyon düzeltmesi BİST şirketlerinde vergiye tabi kazancı azalttı

Yeni Ekonomi Danışmanlık A.Ş. kurucu ortaklarından Bülent Taş ile İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesinden Doç. Dr. Arif Saldanlı tarafından yapılan ve Vergi Dünyası dergisinin Ağustos 2025 sayısında yayınlanan araştırmaya göre 2024 yılı enflasyon düzeltmesi uygulaması BİST’te işlem gören firmalar bakımından vergiye tabi kazancı azaltıcı yönde etki yarattı.

Araştırmada, hisseleri BİST’te işlem gören işletmelerin 2024 yılı ilk dokuz aylık verileriyle yapılan analizde, enflasyon düzeltmesi uygulaması neticesinde net parasal pozisyon zararı üreten firma sayısının daha fazla olduğu, buna karşılık uygulamanın ürettiği toplam net parasal pozisyon kârının daha fazla olduğu, net parasal pozisyon kârının ağırlıklı olarak cirosu 1 milyar TL’nin üzerinde olan firmalar elinde toplandığı ortaya çıkmış durumda.

Araştırma sonucuna göre 2024 yılının ilk 9 ayında borsada işlem gören işletmelerin enflasyon düzeltmesi sonucunda vergiye esas kazançları 20,9 milyar TL azalmıştır.

Vergili enflasyon düzeltmesinin en büyük 500 firmadaki etkisi

İstanbul Sanayi Odası’nca geçtiğimiz aylarda açıklanan Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu-2024 çalışması ekonominin dev şirketleri açısından geçen yılın nasıl geçtiği hakkında kapsamlı bir fikir verdi.

Cirolar reel olarak %3,4 oranında küçülmüş, ihracat %2,4 oranında artmış, bir önceki yıl zarar eden firma sayısı 96 iken 2024’te 152’ye yükselmiş durumdaydı.

Enflasyon düzeltmesinin vergili olarak uygulandığı 2024 yılına ilişkin olarak İstanbul Sanayi Odası’nca yayınlanan Türkiye’nin en büyük 500 firmasına ilişkin veriler incelendiğinde de 263 milyar 499 milyon lira Enflasyon Düzeltmesi Kârına karşılık 328 milyar 661 milyon lira Enflasyon Düzeltmesi Zararı oluştuğu nette ise vergiye esas kazancın 65 milyar 163 milyon lira azaldığı görülmektedir.

Türkiye’nin 500 Sanayi Kuruluşu Kârlılık Göstergeleri (İSO)

 

Bu tablolarda amortismanlar, stok maliyetleri ve varlık maliyetleri üzerinden işletme kârlılığı üzerindeki etkisi tespit edilememekle birlikte bunların etkisinin işletme kârlılığını azaltıcı yönde olacağı kesindir.

Enflasyon düzeltmesi uygulaması amortismanlar, stok maliyetleri ve varlık maliyetlerinde artışa yol açarak işletmenin faaliyet kârını azaltıcı yönde etki yaratırken, parasal olmayan varlıkların değerinde artışa yol açarak enflasyon düzeltme kârı, parasal olmayan yükümlülük ve öz varlıklarda artışa yol açarak da enflasyon düzeltme zararı oluşturmaktadır.

ED sonrasında KOBİ’ler vergiyi sırtladı

TCMB ve TÜİK tarafından yayınlanan 2024 yılı Türkiye Geneli Sektörel Bilanço ve Gelir Tablosu istatistiklerine göre toplam şirket sayısı 1.104.027 olup 13 bin 231 şirket büyük ölçekli (%1) olan kalan şirketler ise KOBİ düzeyindedir.

MİKRO	%70	776.608
KÜÇÜK	%24	260.193
ORTA	%5	53.995
BÜYÜK	%1	13.231

2024 yılı sonunda işletmelerin %43’ü zarar beyan ederken %56’ı kâr beyan etmiş, %1’inde ise kâr ya da zarar oluşmamıştır.

2022 yılında ise firmaların %40’ı, 2023’te %42’si zarar beyan etmişti.

Aşağıdaki tablodan da görüleceği üzere; 2023 ve 2024 yılları karşılaştırıldığında firmaların faaliyet kârı ve net dönem kârı nominal olarak bir önceki yılın altına inmiştir.

Öte yandan büyük işletmeler toplam brüt satışların %62’sini gerçekleştirirken ödenen kurumlar vergisinin % 58’sini, KOBİ’ler ise brüt satışların %38’ini gerçekleştirirken kurumlar vergisinin %42’sini ödüyorlar. Dolayısıyla KOBİ’lerin sistemdeki vergi yükünün daha ağır olduğu ortaya çıkıyor.

	2023	2024
BRÜT SATIŞLAR	54.675.547.206	81.744.341.216
FAALİYET KÂRI VEYA ZARARI	3.797.890.420	3.746.226.330
DÖNEM KÂR VEYA ZARARI	2.533.388.083	2.618.507.002
DÖNEM KÂRI VERGİ/DİĞ. YASAL YÜK. KARŞ. (-)	573.602.319	671.180.351
DÖNEM NET KÂR VEYA ZARARI	1.959.785.764	1.947.326.650

Tüm şirketler için net satış, faaliyet kârı, dönem net kârı yıllara göre gelişimi (Milyar TL),

2009-2024

 

Kaynak: TÜİK

 

Ankara Ticaret Odası, Enflasyon Düzeltmesini iş dünyasında ilk kez etraflıca masaya yatırmıştı

İş dünyasının ED hakkının net bir kanaatinin oluşması belirli bir zaman aldı. Bu kapsamda Ankara Ticaret Odası tarafından Nisan, Ağustos 2024’te iki seri halinde düzenlenen akademisyen, muhasebe meslek mensubu, teknokrat ve iş dünyası temsilcilerinin katıldığı “Enflasyon Düzeltmesi Enflasyon Muhasebesi midir?” konulu panellerde sonuç şu şekilde bir görüş ortaya çıktı.

·       Enflasyon düzeltmesi, tüm finansal tabloların yüksek enflasyon dönemlerinde güncellenmesi işlemi olarak yapılmalı, vergisel bir sonuç doğurmamalıdır.

·       Bu nedenle vergisel enflasyon düzeltmesi kaldırılarak belirli ölçeği aşarak bağımsız denetime tabi olan işletmeler zorunlu, diğerleri ise seçimlik olarak mali tablolarını TMS 29’a göre enflasyon düzeltmesine tabi tutmalıdırlar.

Bizim sonucumuz

Özetle ifade etmek gerekirse enflasyon muhasebesi, mali tabloların düzeltilmesine, böylelikle gerçek durumu yansıtmasına yönelik bir işlemdir. Enflasyon muhasebesi vergisel değil, muhasebesel bir işlemdir.

Enflasyonun ekonomik etkileri işletmeye dönem içinde etki etmiştir. Düzeltme işlemi ise bu etkinin sonuçlarını ortaya koymak için yapılıyor. Vergi için yapılan bir işlem değildir. Bilançoyu düzeltmek için yapılan bir işlemin vergiyle bağlantısını kurmak doğru bir yaklaşım değildir. Enflasyondan zarar gören bir işletmeyi vergi ile de bağlantılandırmak, gerçekleşmemiş, varsayımsal kazançlar üzerinden vergi almak sonucunu doğurabilmektedir. Bu nedenle de ED, vergisel sonuç doğurmayacak şekilde gündemden çıkartılarak bir muhasebe/bilanço işlemi olarak yapılmalı ve kısmi enflasyon düzeltmesi araçlarıyla süreç devam etmelidir.

(20 Ekim 2025 tarihinde vergialgi.com internet sitesinde yayınlanmıştır.)